VBA IF…THEN… – czyli jak kontrolować kod

Jeśli czytałeś poprzednie artykuły z cyklu „Podstawy VBA”, to teraz nadeszła chwila prawdy! Instrukcja VBA IF…THEN w połączeniu z wcześniejszą wiedzą pozwoli stworzyć Ci pierwszy użyteczny kod.

VBA IF…THEN (dla jasności JEŻELI…WÓWCZAS…) pozwoli Ci sterować, jaką drogą powinien „iść” Twój program. Jeśli znasz funkcję JEŻELI, to pójdzie Ci naprawdę szybko 🙂

Przeczytaj również:

• Jak nagrać makro?
• Podstawy VBA. Od czego zacząć?
• Jak pracować z zakresami komórek w VBA?
• Zmienne VBA – poznaj i wykorzystaj

VBA IF: podstawy i składnia

Tak naprawdę, tego typu instrukcja warunkowa jest chyba podstawą każdego języka programowania. Piszę „chyba”, bo nie jestem programistą. Ale na tyle na ile rozumiem pojęcie algorytmu, to w każdym języku potrzebna jest instrukcja, która pozwoli programiście sterować „zachowaniem” programu.

Podobnie jest w języku VBA, a służy do tego między innymi instrukcja IF…THEN. Idea jest taka: jeżeli w trakcie działania programu trafiasz na dwie lub więcej możliwości to instrukcja pozwala zdecydować co ma się wydarzyć dalej. Graficznie można to pokazać jak na poniższym obrazku.

Dla przykładu, weźmy taki fragment Twojego kodu, gdzie dalsze działanie programu uzależnione jest od wartości wpisanej do komórki A1. Jeżeli użytkownik wpisze coś do komórki (PRAWDA), to ma nastąpić dalsze działanie, sprawdzające czy wartość jest liczbą czy tekstem. Jeżeli komórka A1 pozostaje pusta – nic się nie dzieje, a w zasadzie program kończy działanie nie wykonując żadnej operacji.

VBA IF: 1 czy 2 linie kodu

Składnia kodu VBA w podstawowej postaci, wygląda następująco:

IF Range("A1")<>"" Then Range("A2").Value = Range("A1").Value

W powyższym przykładzie, program sprawdza zawartość komórki A1. Jeśli komórka nie jest pusta (<>dwa znaki cudzysłowu), to komórka A2 przyjmie wartość taką samą jak komórka A1. W przeciwnym razie – nic się stanie i program zakończy swoje działanie.

Opisaną wyżej instrukcję możesz również umieścić w dwóch liniach kodu. W takim przypadku na końcu musisz dodać wyrażenie End If, które zamyka działanie całej instrukcji.

IF Range("A1")<>"" 
 Then Range("A2").Value = Range("A1").Value
End If

VBA IF…ELSE…ELSEIF…

No dobrze, ale do tej pory nie mieliśmy okazji do rzeczywistego sterowania programem. Czyli nie pisaliśmy co ma się wydarzyć, jeżeli pierwszy warunek jest niespełniony. Program po prostu kończył działanie. Teraz to nadrobimy.

Weźmy taki przykład. Program ma sprawdzić zawartość komórki A1, do której powinien być wprowadzana litera oznaczająca region (N oznacza Północ, S – Południe, W – Zachód, E – Wschód) Program ma zamienić literę na jeden z czterech regionów. Jeśli komórka nie będzie miała oznaczenia: N, S, W, E to powinien pojawić się napis „Brak”.

Jak widzisz mamy tutaj do czynienia z więcej niż jednym warunkiem. Musimy bowiem sprawdzić, czy A1 = „N”, a jeżeli nie, to czy równa się „S”, a jeżeli nie…itd. Aby wprowadzić takie wielowarunkowe sprawdzenie, w wyrażeniu trzeba użyć instrukcji ELSEIF oraz ELSE. ELSEIF pozwala wprowadzić kolejny warunek, a po ELSE wskazujesz co ma się wydarzyć w każdym innym przypadku (poza opisanymi warunkami)

Kod będzie wyglądał tak:

Sub Regiony()

If Range("A1") = "N" Then
    Range("A1") = "Północ"
ElseIf Range("A1") = "S" Then
    Range("A1") = "Południe"
ElseIf Range("A1") = "W" Then
    Range("A1") = "Zachód"
ElseIf Range("A1") = "E" Then
    Range("A1") = "Wschód"
Else
    Range("A1") = "Brak"
End If

End Sub

Program zadziała jak na poniższym filmie.

---

Chcesz lepiej poznać Excela? Zapisz się na Excelness News

---

Podsumowanie

Znajomość instrukcji IF-THEN to kolejny krok, aby opanować podstawy VBA. W większości przypadków, będziesz mógł sterować działaniem swoich programów wykorzystując to rozwiązanie. Dla bardziej złożonych przypadków (większej ilości warunków) użyjesz wyrażenia SELECT CASE. Ale o tym w jednym z kolejnych artykułów. Nie przegap i zapisz się na newsletter, bądź dołącz do grupy na Facebooku.

---

Masz problemy z Excelem? Uzyskaj pomoc na grupie Keep Calm And Use Excel.

Zmienne VBA. Poznaj i używaj ich stale.

Jestem pewny, że już używasz zmiennych w Excelu. Nie muszą to być zmienne VBA. Wystarczy, że przynajmniej raz, napisałeś najprostszą formułę. Użyłeś w niej komórki z jakąś wartością. A wartości w komórkach mogą się zmieniać.

A może używasz nazw? Nazwa reprezentuje wartość, zakres albo pojedynczą komórkę. Nazwa pozostaje stała, ale wartości jakie reprezentuje zmieniają się. Widzisz, że to nic skomplikowanego. Zatem do dzieła!

Czym są zmienne VBA i po co ich używać?

Zmienna w VBA to nic innego jak nazwa, która służy do „przechowywania” wartości. Nazwy są przypisywane z wykorzystaniem znaku równości. Na przykład:

mojaZmienna = Range("A1").Value

Dlaczego używamy zmiennych? Po pierwsze, zmienne ułatwiają czytanie kodu VBA. Po drugie ułatwiają utrzymanie bardziej złożonych programów oraz pozwalają na bardziej zaawansowane kodowanie. I w końcu – oszczędzają czas!

Wyobraź sobie sytuację, że w swoim kodzie użyłbyś 10 razy odwołania do komórki B1 w taki sposób:

....Range("B1").Value

Jeżeli po jakimś czasie będziesz zmuszony zmienić to odwołanie, to czeka Cię aktualizacja wszystkich przypadków. Gdybyś użył zmiennej, na przykład tak:

 mojaDrugaZmienna = Range("B1").Value 

to w opisanej sytuacji – zmienisz tylko tę zmienną.

Na koniec być może najważniejszy powód, aby używać zmiennych VBA. Niektórych zadań w VBA, po prostu nie zrobisz efektywnie bez ich użycia. Mam na myśli na przykład wszelkiego rodzaju pętle. Są to fragmenty kodu gdzie przetwarzasz, jeden po drugim jakieś obiekty (np. komórki w zakresie)

---

Nadając nazwy swoim zmiennym, pamiętaj o tych zasadach:

• Pierwszy znak nazwy zmiennej musi być literą
• Nie używaj słów zastrzeżonych, takich jak: if, for, with, select etc.
• Używaj podkreślenia i/lub wielkich liter w środku nazwy w celu zwiększenia czytelności
• Nie używaj znaków: #$&!
• Nazwa zmiennej nie może mieć więcej niż 255 znaków

---

Rodzaje zmiennych VBA

Wiesz już czym są zmienne VBA i dlaczego warto ich używać. Porozmawiajmy zatem o ich rodzajach oraz kiedy ich używać.

Generalnie rzecz biorąc, wskazując typ zmiennej mówisz ile pamięci ma zarezerwować na dane jakie przypiszesz do tej zmiennej. To przyspiesza kod, zmniejsza ryzyko popełnienia błędów i jest dobrą praktyką kodowania. Ale to jest cykl dla początkujących nie-programistów, więc na tym poprzestańmy. Nie będziemy liczyć ile to bajtów i ile milisekund szybciej będzie działał Twój kod 🙂

Najważniejsze typy zmiennych znajdziesz w poniższej tabeli.

TYP ZMIENNEJ	ZAKRES
Byte	Liczby całkowite w zakresie od 0 do 255
Integer	Liczby w zakresie od -32 768 do 32 768
Long	Liczby w zakresie od -2 147 483 648  do 2 147 483 648
Boolean	Prawda / Fałsz
Double	Bardzo duże liczby (ujemne do dodatnich) z wysoką precyzją miejsc po przecinku. Używamy również w przypadku %.
String	Tekst. Może być bardzo długi.
Object	Wszelkiego rodzaju obiekty, np. wykresy.
Date	Data w zakresie od 1 stycznia 0001 do 31 grudnia 9999
Variant	Dowolna wartość. Może przechowywać również takie wartości jak: „Empty” czy „Null”. Jeśli nie przypiszesz innego typu, to zmienna przyjmie właśnie typ Variant.

Jak deklarować zmienne VBA?

Aby zadeklarować jakąś zmienną musisz użyć słowa kluczowego Dim. Po słowie Dim wpisujesz wybraną przez siebie nazwę (zgodną z zasadami opisanymi na początku artykułu) Następnie używasz słowa „as” oraz wskazujesz na typ zmiennej.

Pojedynczą zmienną deklarujesz w pojedynczym wierszu, tak:

Dim MojTekst as String

lub kilka zmiennych w ramach jednego wiersza kodu, w taki sposób:

Dim PierwszyWiersz as Long, OstatniWiersz as Long

Jeżeli potrzebujesz użyć w kodzie stałej wartości, która nie będzie się zmieniała użyj słowa kluczowego Const.

Const StawkaVat as Double = 0,23

Deklarując jednocześnie wiele zmiennych tego samego typu, w ramach tej samej nazwy użyjesz tablicy Array, w taki sposób:

Dim Miesiace(1 to 12) as String

O deklarowaniu zmiennych dość łatwo zapomnieć. Ale możesz na samym sobie wymóc taki obowiązek. Wystarczy jeżeli użyjesz Option Explicit, które pojawiając się na początku każdego kodu wymusi definiowanie każdej zmiennej. Zachęcam Cię gorąco do włączenia tej opcji. W edytorze VBA, przejdź do TOOLS > OPTIONS i zaznacz REQUIRE VARIABLE DECLARATION.

Jedną z typów zmiennych jest Object. Dlatego, że zmienne mogą przechowywać różne obiekty Excela. Mogą nimi być na przykład: arkusz, wykres, kształt czy zakres komórek.

Nie wystarczy, że zadeklarujesz zmienną w ten sposób:

Dim MojZakres as Object

Musisz następnie przypisać dany obiekt do tej zmiennej używając słowa Set.

Set MojZakres = Range("A1:C1000")

W przypadku innych typów zmiennych, używasz znaku równości aby przypisać wartość do zmiennej. Co prawda w składni VBA występuje w takich przypadkach słowo Let, ale jego użycie jest opcjonalne. Taki zapis:

OstatniWiersz = Rows.Count

będzie równoznaczny z tym:

Let OstatniWiersz = Rows.Count

Zakres obowiązywania zmiennych

Zmienne VBA możesz wykorzystywać na kilku poziomach. Oznacza to, że zmienna może istnieć w ramach danej: procedury, pojedynczego modułu, czy też wszystkich procedur i modułów. Jeśli wydaje Ci się to skomplikowane, to spójrz na poniższe przykłady.

Option Explicit

Sub MojaProcedura()
 Dim MojaZmienna as String
 ---jakiś kod---
End Sub

W powyższym przykładzie, zmienna MojaZmienna, będzie działała tylko w ramach procedury MojaProcedura. Oznacza to że zmienna istnieje tak długo, jak długo trwa procedura. Następnie pamięć jest zwalniana. Wartości przechowywanej przez zmienną, nie będziesz w stanie wykorzystywać w innych procedurach.

Option Explicit

Dim MojaZmienna as String 

Sub MojaProcedura()
 ---jakiś kod---
End Sub 

Umieszczając deklarację zmiennej przed procedurą sprawisz, że będzie ona dostępna również dla innych procedur (w ramach danego modułu). Co więcej, po zakończeniu działania danej procedury, wartość przechowywana przez zmienną nie znika z pamięci – możesz jej użyć w innym kodzie.

Option Explicit

Public MojaZmienna as String 

Sub MojaProcedura()
 ---jakiś kod---
End Sub  

Jeśli użyjesz słowa Public, to zdefiniowana zmienna będzie dostępna dla wszystkich modułów i procedur w ramach danego pliku Excel. Taką zmienną możesz zadeklarować w dowolnym module. Oczywiście, nie będzie też znikała z pamięci po zakończeniu działania danego kodu.

---

---

Podsumowanie

Wiesz już wszystko co powinieneś wiedzieć (na dobry początek) o zmiennych w VBA. Używaj ich, bo to nie tylko dobra praktyka i ułatwienie w czytaniu kodu. Przede wszystkim, dzięki zmiennym, możesz robić naprawdę ciekawe rzeczy w VBA. Automatyzacja pracy, przetwarzanie wielu plików, arkuszy i wierszy – to wszystko jest możliwe między innymi, dzięki zmiennym.

Nadal masz wątpliwości lub pytania? Zadaj je w komentarzu, lub dołącz do naszej grupy na Facebooku.

---

Masz problemy z Excelem? Uzyskaj pomoc na grupie Keep Calm And Use Excel.